تفاوت فصد خون با اهدای خون: 8 تفاوت کلیدی!

آیا فصد خون بهتر است یا اهدا خون برای سلامتی؟ هر دو روش خون را از بدن خارج می‌کنند؛ با این حال، هدف، کاربرد و شرایط انجامشان یکسان نیست. برای همین، انجام هر کدام دلایل متفاوتی برای سلامتی انسان دارد و نمی‌توان گفت که اهدای خون یا فصد خون نسبت به دیگری بهتر است. تفاوت فصد خون با خون دادن در مواردی از جمله دلیل خون‌گیری، میزان خون خارج‌شده و نحوه استفاده از خون وجود دارد. بنابراین، فرق فصد خون و اهدای خون اهمیت زیادی دارد و این دو روش را نباید با هم یکسان بدانیم. اما تفاوت فصد خون و اهدای خون برای غلظت خون چیست؟ و آیا بعد از فصد خون می‌توان خون اهدا کرد؟ در ادامه، درباره اینکه فصد خون بهتر است یا اهدای خون و تفاوت فصد خون با اهدای خون صحبت می‌کنیم و این که آیا فصد خون همان خون دادن است؟

فصد خون چیست؟

به یکی از قدیمی‌ترین روش‌ها برای خارج کردن مقداری خون از بدن فصد خون می‌گویند و هدف آن در زمان قدیم درمان یک بیماری یا پیشگیری از بروز آن بود. در حقیقت، یک تفاوت فصد خون با اهدای خون هم در هدف آن است؛ البته فصد خون فقط تا قرن نوزدهم رواج داشت و با گسترش علم پزشکی دیگر از آن به عنوان روش درمانی استفاده نمی‌کنند.

هدف اصلی فصد خون پاک‌سازی بدن از آلودگی‌ها و ایجاد تعادل در مایعات بدن برای درمان بیماری‌ها بود.

فصد خون چگونه انجام می‌شود؟

طبیبان قدیم اول سیاهرگ یا سرخرگ را در بدن بیمار پیدا می‌کردند و آن را می‌بریدند که اغلب در ناحیه آرنج یا زانو این کار انجام می‌دادند. همچنین، آنها به مرور زمان هم از ابزارها و روش‌های دیگری مثل زالو استفاده می‌کردند تا میزان خون خارج شده از بدن را کنترل کنند. علاوه بر این، حجم خارج کردن خون آنها به قدری بود که بیمار از حال می‌رفت و این مقدار تقریباً به بیشتر از ۵۵۰ میلی‌لیتر می‌رسید.

فصد خون مناسب چه کسانی است؟

تفاوت فصد خون با اهدای خون نه تنها در هدف، بلکه در کاربردشان هم است. با وجود این که امروزه از فصد خون برای درمان خیلی از بیماری‌ها استفاده نمی‌کنند، اما هنوز هم برای مبتلایان به عارضه‌های زیر کاربردی است:

چه زمانی فصد خون انجام می‌شود؟

بنا به تشخیص پزشک و زمانی که او تصمیم بگیرد برای درمان بیمار باید مقداری از حجم کل خون او را کاهش دهد. برای مثال، فصد خون را در هموکروماتوز برای کاهش آهن اضافی بدن بیمار انجام می‌دهند. همچنین، اعمال این روش در پلی‌سیتمی ورا برای کاهش تعداد گلبول‌های قرمز و جلوگیری از خطر لخته شدن خون کاربردی است. اما در افراد سالم، فصد خون کاربرد درمانی ندارد و نباید به‌صورت خودسرانه انجام شود.

فواید فصد خون

با اینکه دیگر از فصد خون به عنوان روش اصلی درمان بیمار استفاده نمی‌کنند، اما هنوز هم در علم پزشکی مدرن این فواید را دارد:

• کاهش آهن اضافی بدن: در هموکروماتوز، فصد با خارج کردن گلبول‌های قرمز مقدار اضافی آهن بدن را کم و می‌تواند از بروز آسیب به کبد، قلب و سایر اندام‌ها جلوگیری کند.
• کاهش ریسک لختگی خون: در پلی‌سیتمی ورا، فصد میزان غلظت گلبول‌های قرمز را پایین می‌آورد که خود این کار ریسک لختگی خون و عوارضی مثل سکته قلبی را کمتر می‌کند.
• کم کردن غلظت خون در برخی موارد خاص: در بعضی موارد، افزایش غیرطبیعی گلبول‌های قرمز باعث بروز علائمی مثل سردرد یا حتی لختگی خون می‌شود که فصد می‌تواند با کم کردن غلظت خون این علائم را کاهش دهد.

عوارض احتمالی فصد خون

دلایل بسیاری وجود دارند که پزشکان امروزی دیگر از فصد خون به عنوان روش درمان معتبر استفاده نمی‌کنند که مهمترین آنها خطر مرگ به خاطر خونریزی زیاد بیمار است. اما به غیر از آن، فصد خون می‌تواند این عوارض را هم روی بدن انسان داشته باشد:

• کاهش شدید حجم خون و ایجاد شوک ناشی از خونریزی
• افت فشار خون، سرگیجه و از دست دادن هوشیاری
• دشواری در تنفس
• بروز عفونت در محل فصد و در موارد شدید، عفونت خون
• انتقال بیماری‌های خونی در صورت استفاده از ابزار آلوده
• کم‌خونی در صورت خون‌گیری بیش از حد
• در موارد شدید، وارد شدن آسیب جدی به اندام‌ها و مرگ

میزان خون خارج شده در فصد چقدر است؟

در طب سنتی، طبیبان بدون اندازه‌گیری دقیق فصد خون را انجام می‌دادند و خون بیمار را تا زمانی که او بیهوش می‌شد یا احساس ضعف می‌کرد خارج می‌کردند. با این وجود، امروزه در فصد درمانی، حدوداٌ ۴۵۰ تا ۵۰۰ میلی‌لیتر خون در هر نوبت از بیمار می‌گیرند. اما مقدار دقیق خون گرفته شده به بیماری، سن، وضعیت سلامت عمومی و نتایج آزمایش‌های بیمار بستگی دارد. به عنوان نمونه، در هموکروماتوز مقدار و دفعات خون‌گیری را بر اساس میزان آهن بدن بیمار تعیین می‌کنند.

اهدای خون چیست و چه مراحلی دارد؟

در اهدای خون، یک فرد سالم مقداری از خون خود را داوطلبانه اهدا می‌کند تا از آن برای درمان بیماران دیگر استفاده شود. بنابراین، تفاوت فصد خون با اهدای خون در هدف اصلی آن است که اهدای خون هدفش نجات جان بیماران دیگر است. اما فصد خون بیشتر برای درمان عارضه خود بیماری که خونش را از دست می‌دهد به کار می‌رود. فرآیند اهدای خون به این صورت است:

• مشخصات فرد ثبت و شرایط اهدای خون او بررسی می‌شود.
• سابقه پزشکی، فشار خون، نبض، دما و هموگلوبینش را بررسی می‌کنند.
• در صورت واجد شرایط بودن، با استفاده از یک سوزن استریل، تقریباٌ ۴۵۰ میلی لیتر خون از اهدا‌کننده می‌گیرند.
• پس از خون‌گیری، فرد مدتی استراحت می‌کند و یک نوشیدنی شیرین یا شیرینی مصرف می‌کند تا قند خونش پایین نیفتد.
• خون اهدایی را آزمایش و بعد به اجزایی مانند گلبول قرمز، پلاکت و پلاسما تفکیک می‌کنند.

اهدای خون چگونه انجام می‌شود؟

برای اهدا کردن خون، ابتدا باید در یک مرکز خون‌گیری ثبت‌نام کنید. سپس، در آنجا کارکنان درمان سوالاتی در مورد شرایط سلامت، پیشینه بیماری و داروهایی که مصرف می‌کنید می‌پرسند. در مرحله بعدی، آنها پارامترهایی مثل فشار خون، نبض و میزان هموگلوبین شما را اندازه‌گیری می‌کنند که هدف از این کار مشخص کردن این است که پروسه اهدای خون برای شما خطری ندارد.

اگر شما شرایط لازم را داشته باشید، آنها پروسه اهدا را برای شما شروع می‌کنند. برای این کار، شما به صورت نشسته یا درازکش باید قرار بگیرید و پوست داخل ناحیه آرنج را اول ضدعفونی و یک سوزن استریل را وارد رگ خونی شما می‌کنند. پس از اتمام پروسه هم شما چند دقیقه استراحت می‌کنید و به شما آبمیوه یا شیرینی می‌دهند تا قند خونتان پایین نیاید.

اهدای خون مناسب چه کسانی است؟

داوطلبان اهدای خون باید حداقل ۱۸ سال سن داشته باشند و حداکثر ۶۵ سال؛ برای افراد بالای ۶۵ سال، اهدای خون فقط باید با بررسی و اجازه دادن پزشک انجام شود.

افرادی می‌توانند اهدای خون را انجام دهند که سلامت عمومی نسبتاً خوبی داشته و در زمان اهدا بیماری یا مشکل پزشکی خطیری نداشته باشند. اما در کل، اگر شما عارضه‌های زیر را داشته باشید واجد شرایط خون دهی نیستید:

• کم‌خونی یا هموگلوبین پایین
• تب و عفونت مانند سرماخوردگی یا آنفولانزا
• فشار خون یا ضربان قلب غیرعادی
• مصرف برخی از داروهای خاص
• اگر به‌تازگی خون یا فرآورده‌های خونی دریافت کرده اید
• اخیراً در مناطق شیوع مالاریا و در برخی نواحی خاص اقامت یا سفر داشته‌ اید
• مبتلا به HIV/AIDS یا برخی انواع هپاتیت هستید
• ابتلا به برخی سرطان‌ها مانند لوسمی و لنفوم

داوطلبان اهدای خون باید حداقل ۱۸ سال سن داشته باشند و حداکثر ۶۵ سال؛ برای افراد بالای ۶۵ سال، اهدای خون فقط باید با بررسی و اجازه دادن پزشک انجام شود.

چه زمانی اهدای خون انجام می‌شود؟

اهدای خون فقط به یک زمان خاص از سال یا روز محدود نیست و یک فرد واجد شرایط می‌تواند در زمان‌های مختلف برای اهدا به مراکز انتقال خون مراجعه کند. بااین‌حال، فقط داشتن سن مناسب برای اهدای خون کافی نیست و شما باید از سلامت کلی خوبی در بدنتان برخوردار باشید و فاصله زمانی لازم از اهدای قبلی که معمولاً ۸ هفته است را هم رعایت کنید.

اما یک نکته مهم در تفاوت فصد خون با اهدای خون این است که فصد خون تاکید خاصی بر سن فرد خون دهنده ندارد و هدف اصلی‌اش درمان عارضه آن فرد است. بنابراین، افرادی که بالای ۶۵ سال سن دارند هم می‌توانند فصد خون را با توجه به تشخیص پزشک انجام دهند.

فواید اهدای خون

خونی که از شما می‌گیرند می‌تواند نجات دهنده یک بیمار در حال مرگ باشد. در نتیجه، همیشه بیمارستان‌ها و مراکز درمانی احتیاج به خون اهدایی دارند. در حقیقت، اهدا کردن خون در بیماران مختلف می‌تواند برای درمان این بیماری‌ها و عارضه‌ها مفید باشد:

• خونریزی شدید: جبران خون از دست‌رفته و کمک به نجات جان بیمار
• جراحی: تأمین خون مورد نیاز بیماران هنگام برخی جراحی‌ها
• سرطان: تهیه خون و فرآورده‌های خونی لازم بیمار در طول درمان
• کم‌خونی: کمک به بهبود وضعیت بیمار در موارد شدید
• بارداری و زایمان: جبران خونریزی زیاد و نجات جان مادر
• بیماری‌های خونی: حجم خون حیاتی برای بیماران مبتلا به تالاسمی را تامین می‌کند
• استفاده از دیگر اجزای خون: از پلاکت بیشتر برای کنترل و توقف خونریزی و از پلاسما برای رساندن پروتئین‌ها و عوامل انعقادی لازم خون به بدن، به‌ویژه در بیماران دچار خونریزی یا اختلالات انعقادی خون، استفاده می‌کنند.

عوارض احتمالی اهدای خون

در اکثر اوقات، شما بعد از اهدای خون عوارضی را احساس نمی‌کنید. اما بروز این عوارض برای هر فرد متفاوت است. برای مثال، برخی‌ها ممکن است سرشان گیج برود، زود خسته شوند و سرشان روی بدنشان سنگینی کند. در این اوقات، شما بعد از اهدای خون اصلاً نباید فعالیت‌های سنگین را انجام دهید. همچنین، باید به توصیه‌های کارکنان درمان در مرکز انتقال خون هم دقت کنید تا آسیبی بعد از پروسه اهدای خون به بدنتان وارد نشود. علاوه بر این، در این خصوص، تفاوت فصد خون با اهدای خون هم چشمگیر نیست و ممکن است بعد از فصد خون هم همین مراقبت‌ها را به شما توصیه کنند.

میزان خون خارج شده در اهدا چقدر است؟

در بیشتر کشورها در هر نوبت اهدای خون کامل حدود ۴۵۰ میلی‌لیتر خون را از اهدا کنندگان می‌گیرند؛ اما این مقدار نباید از حدود ۱۰ تا ۱۳ درصد از کل حجم خون بدن بیشتر شود. در ایران هم مقدار خون کامل در یک نوبت اهدا اغلب همان ۴۵۰ میلی‌لیتر است و میزان دقیق آن را با توجه به شرایط و وزن اهداکننده تعیین می‌کنند.

تفاوت فصد خون با اهدای خون از نظر طب سنتی

مهمترین تفاوت فصد خون با اهدای خون در طب سنتی در هدف اصلی آنها است. در طب سنتی خون بیمار را از بدنش خارج می‌کردند، چون عقیده داشتند که این کار برخی از بیماری‌ها را درمان می‌کند و باعث تعادل در حجم مایعات بدن بیمار می‌شود. اما هدف از اهدای خون در علم پزشکی مدرن، فراهم کردن خون برای بیماران دیگر است. همچنین، علم پزشکی کنونی برخلاف طب سنتی، راه‌های دقیقی برای اندازه‌گیری خون استخراج شده از بدن اهدا‌کننده دارد.

بنابراین، فرق فصد خون و اهدای خون در طب سنتی و مدرن به مقدار خون از دست رفته از بدن هم برمی‌گردد. در طب سنتی معمولاً کنترلی بر روی مقدار خون از دست رفته نداشتند، اما در طب مدرن می‌توانند مقدار دقیق استخراج خون را کنترل کنند.

تفاوت اهدای خون با فصد خون از نظر هدف انجام

هدف از اهدای خون کمک به درمان و نجات دیگران است، درحالی‌ که فصد خون با هدف درمان خود فرد خون دهنده انجام می‌شود. یک تفاوت فصد خون با خون دادن هم در این است که در اهدای خون، خون فرد سالم جمع‌آوری شده و آن را پس از بررسی و آماده‌سازی برای بیمارانی که به تزریق خون نیاز دارند، استفاده می‌کنند. در مقابل، چون از فصد خون برای درمان عارضه در فرد خون دهنده استفاده می‌کنند، خون آن برای استفاده بیماران دیگر مناسب نیست و طبق پروتکل‌های مراکز درمانی اغلب این خون را بیرون می‌ریزند.

تفاوت اهدای خون با فصد خون از نظر کاربرد پزشکی

در پزشکی، اهدای خون کاربردهای زیادی دارد. برای مثال، از آن برای رساندن خون به بیمارانی که جراحی کرده‌اند، کم خونی دارند، مبتلا به سرطان یا خیلی از عارضه‌های دیگر هستند استفاده می‌کنند. اما فصد خون را بیشتر برای درمان کردن یک سری از بیماری‌های خاص در فرد خون دهنده را انجام می‌دهند که اصلاً گستردگی کاربرد اهدای خون را ندارد.

بنابراین، تفاوت فصد خون با اهدای خون در نوع استفاده و کاربردشان مهم است. یک مورد دیگر فرق فصد خون و اهدای خون در کاربرد هم این است که فردی که اهدای خون می‌کند، خونش برای نجات چند نفر مفید است. اما فردی که خونش را فصد می‌کند، به طور معمول خونش استفاده‌ای ندارد و آن را دور می‌ریزند.

تفاوت اهدای خون با فصد خون از نظر مقدار خون خارج شده

در اهدای خون، مقدار استاندارد آن همان ۴۵۰ میلی لیتر در هر نوبت است. اما در فصد خون ممکن است این مقدار بسته به شرایط سلامتی بیمار و نوع بیماری که دارد فرق بکند و کمی بالا و پایین شود. بنابراین، تفاوت فصد خون با خون دادن در این است که مقدار اهدای خون یک معیار استاندارد است، ولی مقدار فصد می‌تواند با توجه به تشخیص پزشک تغییر کند.

تفاوت اهدای خون با فصد خون از نظر محل انجام

مورد دیگر تفاوت فصد خون با اهدای خون در مکان انجام آنها است. اهدای خون را معمولاً در مراکز انتقال خون، بانک‌های خون، بیمارستان‌ها یا واحدهای سیار و موقت خون‌گیری انجام می‌دهند. با این وجود، فصد خون در مراکز درمانی و تحت نظر کادر پزشکی انجام می‌شود، زیرا پزشکان و متخصصان باید مقدار خون‌گیری را بر اساس بیماری و وضعیت جسمی بیمار تعیین و کنترل کنند.

فصد خون بهتر است یا اهدای خون؟

اهدای خون یا فصد خون ذاتاً بهتر از یکدیگر نیستند. روش اهدای خون برای افراد سالمی مناسب است که می‌خواهند با گرفتن خونشان به بیماران دیگر کمک کنند. از سوی دیگر، فصد خون یک روش درمانی است که صرفاً پزشکان از آن برای درمان برخی از بیماری‌های خاص به عنوان یک روش ویژه استفاده می‌کنند. بنابراین، فصد خون یا اهدای خون هیچ برتری به همدیگر ندارند و هر کدامشان به خاطر رسیدن به اهداف متفاوتی اعمال می‌شوند.

کدام روش برای سلامتی بهتر است؟

برای یک فرد سالم، اهدای خون انتخاب بهتری است، چون اگر این روش برایش خطری نداشته باشد، می‌تواند به بیماران دیگر و نجات جان آنها کمک کند. فصد خون هم فقط زمانی برای سلامتی مفید است که پزشک آن را برای یک بیماری مشخص تجویز کند. اما انجام خودسرانه آن برای افراد سالم ضرر دارد و حتی می‌تواند سلامتشان را به خطر بیندازد.

چه زمانی اهدای خون انتخاب مناسب‌ تری است؟

زمانی که شما در سلامت کامل و شرایط اهدای خون را داشته باشید (مثل نداشتن بیماری و کم خونی). همچنین، تفاوت فصد خون با اهدای خون در هدف آنها است و زمانی شما باید اهدای خون را انتخاب کنید که می‌خواهید با خونتان به دیگران کمک کنید، نه اینکه فقط خون اضافی را از بدن خود خارج کنید.

آیا می‌ توان فصد خون را جایگزین اهدای خون کرد؟

خیر، فصد خون نمی‌تواند جایگزینی برای اهدای خون باشد، جون فصد کردن خون را برای درمان بیماری در خون دهنده انجام می‌دهند و از خون آن برای تزریق و درمان بیماری دیگران استفاده نمی‌کنند. اما اهدای خون را دقیقاً با این هدف انجام می‌دهند که از خون اهدا‌کننده برای درمان بیماری‌های مختلف در بیماران دیگر استفاده کنند. برای همین، با اینکه این دو پروسه خون را از بدن انسان استخراج می‌کنند، در استفاده بعد از آن اهداف کاملاً متفاوتی دارند و همین مسئله اجازه نمی‌دهد که فصد خون را جایگزین اهدای خون کرد.

شباهت‌ های فصد خون و اهدای خون

با اینکه تفاوت فصد خون با اهدای خون زیاد است، اما این دو پروسه شباهت‌هایی هم با همدیگر دارند. به عنوان مثال، در هر دو روش، مقداری خون را از طریق ورید و با سوزن استریل شده از بدن خارج می‌کنند و این کار باید با رعایت اصول بهداشتی و تحت نظارت کادر آموزش‌دیده انجام شود. همچنین، انجام فصد خون و هم اهدای خون ممکن است عوارض موقتی مانند کبودی در محل تزریق، سرگیجه یا احساس ضعف را در فرد خون دهنده ایجاد کنند.

چه کسانی نباید فصد خون یا اهدای خون انجام دهند؟

اگر شما کم خونی دارید یا کلاً میزان هموگلوبین خونتان پایین است، برای اهدا کردن خون واجد شرایط نیستید و نباید فصد خون را انجام دهید. همچنین، کسانی که بیماری یا عفونت فعالی در بدن خود دارند، باردار هستند یا تازه زایمان کرده‌اند هم نباید این دو کار را انجام دهند.

به غیر از این، بیمارانی که مبتلا به برخی از بیماری‌هایی هستند که از طریق خون منتقل می‌شوند (مثل HIV) هم شرایط انجام این کار را ندارند. بنابراین، در کل اول باید وضعیت سلامت اهدا‌کننده خون بررسی و بعد در مورد اجرای آن تصمیم مناسب گرفته شود؛ در مورد فصد خون هم همینطور است.

اگر قصد کاهش غلظت خون داشته باشیم کدام روش را انتخاب کنیم؟

برای کاهش غلظت خون، شما اول باید به پزشک یا کلینیک طب سنتی مد نظر خود مراجعه کنید. سپس، بعد از اینکه پزشک شما تشخیص داد که به خاطر نوعی عارضه خاص مثل پلی سیتمی ورا غلظت خون شما زیاد شده، آن وقت می‌تواند فصد خون را به عنوان یک روش درمان برای شما تجویز کند. اما به خاطر داشته باشید که این تجویز کاملاً به نظر و تشخیص پزشک بستگی دارد و شما نباید خودسرانه برای کاهش غلظت خون خود فصد خون یا اهدای خون را انجام دهید.

مراقبت‌ های قبل و بعد از فصد خون و خون دادن

تفاوت فصد خون با اهدای خون در هدف آنها است، اما در مورد روش‌های مراقبتی قبل و بعد، آنها خیلی شبیه به همدیگر هستند. برای مثال، قبل از فصد خون یا اهدای خون، بهتر است به اندازه کافی استراحت کنید و آب و غذای مورد نیاز بدنتان را مصرف کنید. همچنین، مرکز درمانی که فصد خون و اهدای خون را برای شما انجام می‌دهد، حتماً شرایط سلامتی شما را قبل از خونگیری چک می‌کند. پس از خون‌گیری هم معمولا به شما توصیه می‌کنند تا حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه استراحت کنید.

علاوه بر این، شما باید به اندازه کافی بعد از خونگیری آب بنوشید و فعالیت‌های ورزشی شدید انجام ندهید یا اشیای سنگین را بلند نکنید. اگر هم بعد از خون دادن احساس سرگیجه یا ضعف شدید می‌کنید، باید استراحت کنید و به مرکز درمانی اطلاع بدهید.

منبع مطلب